Het eerste deel van de ‘Handelingen van de Hollandse Zending’ teruggevonden
Deze aflevering gaat niet over een vondst in ons Nederlands archief, maar over een ontdekking in een ander archief. In aflevering 7 heb ik beschreven hoe pater Antoon van Lommel sj (1827-1894) zich zeer verdienstelijk heeft gemaakt met het verzamelen van documenten betreffende de geschiedenis van de jezuïeten in Nederland. Daartoe schreef hij persoonlijk een onoverzienbare reeks documenten af, en liet deze monnikenarbeid tevens verrichten door geschoolde afschrijvers. Laatstgenoemden deden dat bijvoorbeeld met de Acta Missionis Hollandicae (Handelingen van de Hollandse Zending), een zeventiende-eeuws meerdelig werk van de hand van Norbert Aerts sj (1639-1707). Deze Antwerpse koopmanszoon, die in 1657 jezuïet geworden was, werd kort na zijn priesterwijding in 1670 naar de ‘Hollandse Missie’ gestuurd, waar hij van 1673 tot 1697 de statie van Schipluiden bediende. Zijn vrije tijd besteedde hij aan het verzamelen van documenten betreffende het werk van de jezuïeten in de Republiek. Ten gevolge van voortdurende jichtaanvallen moest Aerts zich uit het pastorale werk terugtrekken, en verhuisde hij naar Delft waar hij zijn historische arbeid vervolgde. Zijn laatste levensjaren bracht hij door in De Zonnebloem in Amsterdam, een huis voor gasten, zieken en broeder econoom.
Norbert Aerts sj deelde zijn geschiedenis van de jezuïeten in de Republiek in volgens de bestuursperiodes van de Apostolisch Vicarissen, in combinatie met de bestuursperiodes van de missieoversten uit de Sociëteit. Zijn werk beslaat de jaren 1614-1670. Hij beschreef de werkzaamheden van jezuïeten in hun staties, en vulde dit aan met documenten, uittreksels uit de jaarbrieven en andere gegevens. Van het werk van Norbert Aerts sj waren tot voor kort slechts zeven delen bekend, die in handschriftelijke kopie aanwezig zijn in ons archief. Een raadsel was waarom Aerts zijn geschiedenis pas in het jaar 1614 begon. Er werd geopperd dat een eerste deel betreffende de jaren tot 1614 verloren was gegaan bij de brand van de universiteit van Leuven in 1914. Archivaris Frans van Hoeck sj veronderstelde in 1940, dat als eerste deel de geschiedenis de Historia Missionis Hollandicae Societatis Jesu 1544-1622 van de hand van Willem Goetgebuer sj (1587-1642) beschouwd diende te worden.
Onlangs hoorde ik van Gerrit Vanden Bosch, archivaris van het aartsbisdom Mechelen-Brussel, die een proefschrift voorbereidt over de jezuïeten in de Republiek, dat het eerste deel van het werk van Aerts was teruggevonden. Het was enige jaren geleden overgedragen aan het archief van de universiteit van Leuven. Ik nam terstond contact op met archivaris professor Jan Roegiers, die aanbood om het manuscript ter inzage gereed te leggen in het Tabularium, een studiezaal die bereikt kan worden via een lange stenen wenteltrap in het hoofdgebouw van de Universiteitsbibliotheek aan het Ladeuzeplein. Op 2 oktober om kwart voor drie ’s middags kreeg ik de foliant in bruine leren band onder ogen, en las op de titelpagina: Memorabilium de Missione Batavicâ Societatis Jesu; deque totâ oeconomiâ Vicariatus Sasboldici, usque ad annum 1614, Volumen I, collectum ex variorum manuscriptis, et ordine chronologico digestum, cum triplici indice. In vertaling luidt deze titel: Deel I van de gedenkwaardigheden over de Hollandse Missie van de Sociëteit van Jezus; en over de gehele ordening van het Vicariaat van Sasbout [Vosmeer] tot aan het jaar 1614, verzameld uit verschillende handschriften, en in chronologische volgorde ingedeeld, met een drievoudige inhoudsopgave. Op de volgende pagina staat een opdracht van de auteur, die zich slechts met de initialen N.A. aanduidt, aan Joannes de Brier sj (1626-1693), overste van de Hollandse Missie sinds 1679, gedateerd 1 mei 1681. Dan volgen 526 genummerde bladzijden in stevige hand met een doorlopende tekst, vergezeld van ‘tussenkopjes’ in de marge. Het historisch verhaal begint met de voorspelling, dat Petrus Canisius eens zou intreden in een nieuwe religieuze gemeenschap, gedaan door zijn oudtante Reinalda van Eymeren, schrijfster van de mystieke bestseller Die Evangelische Peerle. Opmerkelijk is dat halverwege het boek, op de bladzijden 282-291, de tekst met rode waterverf beschilderd is, waarbij de auteur in het Latijn opmerkt: ‘Ik heb dit hier willen uitwissen opdat zedige oren [!] hier geen aanstoot aan zouden nemen.’ De op de titelpagina aangekondigde drievoudige inhoudsopgave ontbreekt overigens.
Over de wederwaardigheden van het handschrift gaf professor Roegiers me uitvoerige informatie. De acht delen van de Acta Missionis Hollandicae van Norbert Aerts sj waren na de opheffing van de Sociëteit in bezit gekomen van Lodewijk Donche sj (1796-1857), de man die in België opnieuw een jezuïetenbibliotheek zou opbouwen. Hij had het werk in bruikleen gegeven aan Jan Frans van de Velde (1743-1823), hoogleraar in de theologie, bibliothecaris en archivaris van de universiteit van Leuven, president van het Groot Heilig-Geestcollege en de feitelijke leider van de universiteit in haar verzet tegen de hervormingen van Jozef II. (Van de Velde heeft het nota bene bestaan om zijn eigen naam op het schutblad te schrijven.) Toen na zijn dood zijn nalatenschap in 1833 werd geveild kocht de Bourgondische Bibliotheek de delen II, IV, V en VII. De delen III, VI en VIII verwierf de Koninklijke Bibliotheek door ruil met de Leuvense rector P.F.X. de Ram (1804-1865). Het ontbrekende deel I bevond zich in het ‘Fonds Van de Velde’ in het Grootseminarie in Gent, dat enkele jaren geleden werd overgedragen aan de Universiteitsbibliotheek van Leuven.
Van het teruggevonden eerste deel wordt thans een kopie gemaakt, die over enige tijd te raadplegen zal zijn in ons archief.
Paul Begheyn s.j.
