Naar het einde van zijn leven heeft Ignatius aan een medebroeder, Gonçalves da Camara, zijn levensverhaal gedicteerd. Meer in het bijzonder heeft hij hem verteld hoe hij met veel vallen en opstaan ontdekt en geleerd heeft hoe de verschillende geesten in zijn hart te onderscheiden. Dit boekje, een unieke leerschool in de onderscheiding van de geesten, is de geschiedenis ingegaan als “Het verhaal van de pelgrim”.

In onderstaand uittreksel vertelt Ignatius – in de derde persoon -  hoe hij voor het eerst de onderscheiding van de geesten op het spoor komt. Deze ervaring speelt zich af tijdens zijn ziekbed, na de val van Pamplona. Afwisselend dagdroomt hij om opnieuw de draad op te nemen van zijn voorbije wereldse leven, dan wel om te gaan leven zoals de heiligen wiens leven hij zonet gelezen heeft. En, zo merkt hij op, er is een onderscheid …

“Toch was er een verschil. Was hij namelijk met zijn gedachten bij dat van de wereld dan vond hij daar wel veel behagen in, maar liet hij het ten slotte vermoeid los dan voelde hij zich dor en ontevreden.

Bedacht hij daarentegen hoe het zou zijn om enkel plantaardig voedsel te eten en om ook al die overige gestrengheden te verrichten waarvan hij gezien had dat de heiligen die hadden gedaan, dan vond hij niet alleen troost zolang hij daar in gedachten mee bezig was, maar bleef hij ook tevreden en opgewekt nadat hij ze had losgelaten.”

“Maar hij schonk daar geen aandacht aan en kwam er niet toe dieper in te gaan op dat verschil, totdat hem op een keer de ogen een beetje opengingen en hij zich over dat onderscheid begon te verwonderen.

Toen begon hij erover na te denken en op grond van zijn ervaringen kwam hij tot het inzicht dat sommige gedachten hem in droefheid achterlieten, andere daarentegen in blijdschap.

Zo leerde hij beetje bij beetje de verschillende aard kennen van de geesten waardoor hij bewogen werd: de een van de duivel, de ander van God.”

Verhaal van de pelgrim, nr 8