Pas na heel lang aandringen besluit Ignatius van Loyola om zijn levensverhaal in tussenpozen aan zijn metgezel en huisgenoot, Luis Gonçalves da Câmara, te vertellen. Deze luistert heel aandachtig en dicteert vervolgens wat hij zonet gehoord heeft zodat we het levensverhaal uiteindelijk in de derde persoonsvorm te lezen krijgen.

Hij dicteert afwisselend in het Spaans en Italiaans, afhankelijk van de secretaris die die dag beschikbaar is. De eindredactie is geschreven in 1555. Dat is één jaar voor Ignatius op 65-jarige leeftijd zou overlijden. Het titelloze document krijgt later de naam “Het verhaal van de pelgrim”, of nog “De autobiografie van Ignatius van Loyola”.

Vandaag geniet deze autobiografie een groeiende belangstelling. Ze is inderdaad een belangrijke bron van spiritualiteit en ze werpt vaak een bijzonder licht op de Geestelijke Oefeningen die Ignatius lang voordien geredigeerd had. Die belangstelling was er in het verleden niet altijd. Het volstaat te vermelden dat de Jezuïeten pas in 1904 deze tekst voor het eerst onder ogen kregen. Achtte men de tekst vroeger niet voldoende hagiografisch? Nochtans is het net deze niet altijd opgeschoonde levensnabijheid die de moderne lezer zo waardeert.

We kunnen de autobiografie vanuit een louter historisch perspectief lezen, maar al bevat ze uiteraard belangrijk feitenmateriaal, toch vallen vanuit zo’n perspectief vooral de lacunes op. Zo bestrijkt ze slechts zeventien jaar van Ignatius’ leven wat toch op een strenge selectie wijst. Over de tumultueuze jeugdjaren vernemen we bijvoorbeeld zo goed als niets. We zoeken ook tevergeefs naar intellectuele opmerkingen over de lange studiejaren van Ignatius. Dat is blijkbaar niet zijn focus.

Van wal
Men kan het Verhaal van de pelgrim ook lezen als een onderhoudende romanachtige tekst. Men zal er dan spannende passages aantreffen met veel couleur local. Men verneemt er ook veel over beslissende kantelmomenten in Ignatius’ leven, inclusief wat bevreemdende beslissingen of ronduit ludieke situatiehumor. Ignatius ontpopt zich als een begenadigd verteller, maar dit was uiteraard geen reden om jarenlang de boot af te houden en met zijn verhaal eindelijk van wal te steken.

Wat is dan wel het echte motief van deze vertelling?

In zijn nieuwe boek “Het verhaal van de pelgrim. Spirituele autobiografie van Ignatius van Loyola” geeft Nikolaas Sintobin sj twee redenen.

Om de eerste reden te begrijpen, moeten we de herhaaldelijke vraag van zijn medebroeders aandachtig lezen: “Ik (Nadal)vroeg hem dringend dat hij ons toch zou uitleggen hoe de Heer hem vanaf het begin geleid had”. En wat verderop: “Vader, dat zijn nu al bijna vier jaar dat ik u niet alleen namens mijzelf maar ook namens de andere paters dringend verzoek ons te willen uitleggen hoe de Heer u vanaf het begin van uw bekering gevormd heeft”.

Het gaat bij deze vraag dus blijkbaar om God en over hoe Ignatius gaandeweg de genade van God heeft onderkend en daarop is ingegaan. In de ignatiaanse traditie heet dit “de onderscheiding der geesten”. Sintobin: “In dit verhaal vind je maar een beperkte hoeveelheid feitelijke details over het leven van Ignatius. Daar gaat het boek niet over. Zijn relaas gaat over zijn geleidelijke ontdekking van de onderscheiding der geesten”. (blz. 19). De eigenlijke hoofdpersoon van deze autobiografie is dus niet Ignatius, maar God zelf. Dit is meteen de scherp gestelde en boeiende lens waarmee Sintobin het Verhaal van de pelgrim herleest.

Een tweede doorslaggevende reden waarom Ignatius zo laat is overstag gegaan, is zijn besef  dat zijn verhaal ook anderen kon helpen bij hun twijfels en beslissingen in het leven. Wat kan Ignatius ons leren bij onze keuzes? Hoe kunnen wij onze gevoelens, met die vele ups en downs leren opmerken en duiden? Kortom: “Dit boek is bedoeld om de lezer te helpen zélf te leren onderscheiden waar het in zijn of haar leven op aankomt. Dat is de reden waarom Ignatius dit geestelijk testament heeft gedicteerd. Voorkennis van de ignatiaanse spiritualiteit is hierbij niet nodig”. (blz. 9). Ignatius wilde met zijn verhaal “de zielen helpen” volgens het geliefde devies van de jonge Sociëteit van Jezus. Het is m.a.w. net dezelfde intentie van waaruit hij de Geestelijke Oefeningen had opgesteld.

Integraal & commentaar
Deze nieuwe publicatie van jezuïet Nikolaas Sintobin bevat twee delen: de integrale versie van de Autobiografie en zijn commentaar hierbij. De twee delen lopen in elkaar over, maar zijn dankzij een variërende typografie duidelijk van elkaar onderscheiden. Herhaaldelijk zijn er ook lange corresponderende citaten uit de Geestelijke Oefeningen. Sommige lezers zullen het wat moeilijk hebben om hun lectuur van het levensverhaal zo vaak onderbroken te zien, maar ze kunnen natuurlijk ook eerst het hele verhaal lezen, en pas nadien aandachtig het toepasselijke commentaar.

Zo’n honderd keer commentarieert Sintobin de brontekst vanuit het perspectief van de onderscheiding en biedt hij nu eens meer beschouwende dan weer heel concrete richtingwijzers.

Eén voorbeeld van deze werkwijze. Toen Ignatius maandenlang moest herstellen van zijn verbrijzelde benen en hij van lieverlee begon te lezen, merkte hij het volgende op: “Was hij met zijn gedachten bij de wereld, dan vond hij daar veel behagen in, maar als hij ze ten slotte vermoeid losliet, dan voelde hij zich dor en ontevreden. Bedacht hij daarentegen hoe het zou zijn om barrevoets naar Jeruzalem te gaan … en om al die gestrengheden te verrichten waarvan hij gezien had dat de heiligen die gedaan hadden, dan vond hij niet alleen vertroosting zolang hij daar in gedachten mee bezig was, maar bleef hij ook tevreden en opgewekt nadat hij ze had losgelaten”. (Autobiografie nr. 8). Deze passage is de eigenlijke genese van Ignatius’ onderscheidingsvermogen: hij observeert zijn gevoelens, in het bijzonder de gevoelens van opgewektheid of dorheid  die overblijven na een ervaring of het maken van een keuze. Hij analyseert ze en ten slotte duidt hij ze vanuit een gelovig perspectief.

Sintobin over deze passage: “Hier geeft Ignatius een bondige samenvatting van de kern van de ignatiaanse spiritualiteit in het algemeen en van de onderscheiding der geesten in het bijzonder. Centraal staat daarin de verstandelijke reflectie op de persoonlijke ervaring, meer in het bijzonder de gevoelservaring. De gelovige vooronderstelling hierbij is dat positieve gevoelens (blijdschap, vertrouwen, rust) die blijven duren na de gebeurtenis die er aanleiding toe heeft gegeven, doorgaans wijzen op een grotere nabijheid van God. Het is goed vertrouwen te hebben in de richting die zulke gevoelens aanwijzen. Zij komen voort uit de werking van ‘de goede geest’. Elders spreekt Ignatius ook over de invloed van ‘de goede engel’”. (blz. 32).

De grote verdienste van deze publicatie is dat ze ons als lezer helpt om dankzij Ignatius’ levenswijsheden onze eigen gevoelens op te merken en te duiden. Het gaat in dit boek uiteindelijk om ons eigen leven.

Nikolaas Sintobin doet dit zoals gebruikelijk in een laagdrempelige stijl en taal, maar blijft inhoudelijk sterk en to the point. Een boek om te lezen en traag te herlezen. Een welgekome  uitnodiging tot een eigen “spirituele autobiografie”.

Het verhaal van de pelgrim. Spirituele autobiografie van Ignatius van Loyola.

Een commentaar van Nikolaas Sintobin. KokBoekencentrum i.s.m Otheo Books, 2026, 191 blz.

Guy Dalcq